Ngā mahi hanga whāiti (RBW)
Last updated: 15 January 2026
Ako mai e pā ana ki te mahi hanga whāiti, me te take me mātua whakamahi koe i ngā ngaio whai raihana mō ētahi kaupapa hanga whare noho.
He whakamārama mō ngā mahi hanga whāiti
Ko ‘Ngā mahi hanga whāiti' ngā mahi waiwai kia tika ai te hanga me te ārai huarere o te whare. Me mātua whakamahi he Kaihanga Whare Whai Raihana (LBPs) hei hoahoa, hei mahi hoki i ēnei mahi.
Ka rēhitatia ngā LBP, ā, e herea ana rātou ki te whakarite kia hou tonu ō rātou pūkenga, ō rātou mōhiotanga hoki. Ka whai raihana ngā LBP mō ngā mahi ka mahia e rātou. I roto i ngā momo raihana ko:
- te hoahoa (design)
- te mahi kāmura (carpentry)
- te mahi tuanui (roofing)
- te tāpae pereki, paraka hoki (brick and blocklaying)
- te whakapiri ukatea (external plastering)
- ngā tūāpapa (foundations)
- te wāhi hanga (site).
He mea hira tō kōwhiringa kaihoahoa, kaihanga, ringarehe rānei i te mea kāore ngā kaimahi hanga katoa e whai raihana.
Hei wāhanga o tōna tukanga mō te tuku whakaaetanga me te tirohanga, ka hihiratia e ngā kaunihera te tautuku ki ngā ture mō te mahi hanga whāiti.
E ai ki te ture me mātua tuku e ia LBP e mahi hanga whāiti i tō whare he Tiwhikete Mahi Hoahoa, he Mauhanga Mahi Hanga rānei. Mā konei koe, otirā ngā kaipupuri o tō whare ā muri ake, e whakahaumaru mā te waihanga mauhanga nā wai ngā mahi hanga i tō whare, ā, te āhua o te whakatutuki i ngā Tikanga Hanga Whare.
Te awere kaipupuri-kaihanga
Ki te hiahia koe ki te mahi i te mahi hanga whāiti i tō kāinga (i tō kāinga hararei rānei), ka taea e koe te tono i tētahi awere kaipupuri-kaihanga mai i te kaunihera.
Ki te whai awere kaipupuri-kaihanga koe, kāore koe e hiahia ki te LPB ki te mahi, ki te tirotiro rānei i ngā mahi hanga whāiti.
Ngā mahi e herea ana
Ko te mahi hanga whāiti he mahi hoahoa, hanga, whakarerekē rānei i te whare noho ka:
- hiahiatia te whakaaetanga hanga, tērā rānei,
- he whare noho tūtahi paku i hangaia mā te whakamahi i te awere whare kaumātua (granny flats), ā,
- ka whai wāhi hoki, ka pā rānei, ki ēnei wāhanga o te whare:
- te hanganga matua
- te ārai huarere
- ētahi hoahoa ārai ahi.
I te nuinga o te wā, me whai LBP koe mō ngā mahi nui ake, mō ngā mahi matatini hoki.
Tirohia mēnā me whai whakaaetanga koe, ka āwhina pea i a koe ki te whakamahere i tō kaupapa ina he māmā tō kaupapa, e whakaarohia ana hei 'tūraru iti' rānei.
Ngā mahi e pā ana ki te hanganga matua o tō whare
Ko ngā mahi, hoahoa rānei e whakarerekē ai i te hanganga matua o tō whare he mahi hanga whāiti tērā. Ko ngā mahi ēnei e whai wāhi ki te ātetetanga o ngā kawenga poutū, huapae hoki.
He tauira ēnei o ngā wāhi e kitea ai ngā āhuatanga o te hanganga matua:
- Ngā tūāpapa me te anga o te papa o raro
- ngā pou pūmau (me ngā tauteka)
- ngā pātū tūāpapa
- ngā pou anga poto
- ngā pae hāpai papa
- ngā pae hāpai ahopou
- Ngā papa
- ngā hanganga papa
- ngā pae pupuri papa
- ngā hanganga papa hiato
- Ngā pātū
- ngā pou anga
- ngā pare
- te hanganga mārō
- ngā pou pūmau whānui
- Te tuanui
- ngā heke
- ngā pae pupuri tuanui
- ngā anga tuanui
- Ngā poutoko me ngā pae hāpai
- ngā poutoko
- ngā pou rākau
- ngā pou hāpai
- ngā pae hāpai
- Ngā whakapūmau
- te tāhei maitai whakapūmau, rākau whakapūmau rānei
- ngā papa whakapūmau
- ngā pātū kaupare
- ngā papa kaupare
Ngā mahi mō te ārai huarere o tō whare
He mahi hanga whāiti ngā mahi, hoahoa rānei e whai ana ki te aukati i te wai, ki te whakamātua rānei i te mākū o te papanga o te whare. E karangahia ana hoki hei 'pūnaha whakahaere haukū o waho'.
He tauira o ngā pūnaha whakahaere haukū o waho me ngā wāhi e kitea ai pea ēnei:
- Te ārai haukū
- ko ngā papa kōhatu i runga i te papa
- papa-roto/papa whakatārewa me ngā pātū mārō ka noho whakaraerae ki te haukū i te hau,
- ā, tae atu ki te parenga ārai-haukū
- Ngā kiriuhi o te tuanui/pātū me ngā pūnaha kiriuhi o te tuanui/pātū (kua āpiti atu ki te mata o waho o ngā pātū tāpare, pātū mārō rānei, tuanui rānei)
- te tākainga hanga
- ngā āpure kua whakamimititia
- te kiriuhi
- ngā taonga whakamau
- ngā matapihi, ngā tatau me ngā mataaho
- ngā pūhauhau
- ngā āputa me ngā wāhi ngoto
- ngā tāhei āraiwai me ngā herepuru
- ngā hononga me ngā ūngutu
- ngā kiritai parenga (hei tauira, te kiriuhi pītongatonga)
- ngā parenga wai (ngā kiriuhi pītongatonga)
- Pītongatonga wai
- te kiriuhi pītongatonga ki ngā pātū mārō me ngā tuanui e noho whakaraerae ana ki te haukū kei te hau
- he papauhi pītongatonga ki ngā wāhi rahoraho/paparewa
Hoahoa haumaru ahi
Ka pā anake tēnei ki ngā wharenoho iti, āhua iti rānei tae atu ki ngā whare tāone.
Me whakahaere rawa te mahi hoahoa o ngā pūnaha haumaru ahi, me tirotiro rānei e tētahi LBP whai rāihana tōtika. Ka whakarite tēnei i te whakaurunga o ngā āraitanga pēnei i ngā pūnaha whakatūpato, ngā ara putanga me ngā whakatūpatotanga ārai i te horapatanga o te ahi ki roto i te hoahoa.
He tauira o ngā pūnaha haumaru ahi me ngā wāhi e kitea ai pea ēnei:
- Ngā pūnaha whakatūpato ohotata
- ngā pūnaha whakatūpato ohotata aunoa, ā-ringa rānei
- Ngā pūnaha whakawātea me ngā pūnaha mahi ratonga ahi
- ngā tatau me ngā matapihi autōhiko, aunoa rānei
- ngā pūnaha rama ohotata
- te mana ararewa ratonga ahi
- ngā ara putanga
- ngā putanga whakamutunga
- ngā tohu
- ngā takatakai ngongo wai ahi
- ngā wehenga ahi
- ngā wehenga auahi
- ngā wāhi rerenga
- Ngā pūnaha kati, whakahaere rānei
- ngā pūnaha aunoa mō te pēhi ahi
- ngā pūnaha whakawātea hau ā-pūrere, hāngū rānei, ngā pūnaha whakahaere hau rānei
- ngā pūnaha pēhanga
- ngā pūnaha whakahaere auahi
- ngā pūwhakaiti tōpana
- ngā takatakai ngongo wai ahi
- ngā pūnaha ngongo wai whare
- ngā wehenga ahi, wehenga auahi
- Ētahi atu wāhanga o te hoahoa
- te atanga ki ngā pūnaha
- te pokapū pūnaha ahi
- te pū hiko ohotata
Te tikanga o te 'whare noho'
Ko ngā ture e pā ana ki ngā mahi hanga whāiti e pā ana ki ngā mahi hanga ki tētahi whare, ki tētahi whare iti, āhua iti rānei.
Ko te whare he mea:
- he whare tū wehe noa, kua motu katoa, kotahi anō te wāhi kāinga.
Ko te whare noho iti, āhua iti rānei he whare e pēnei ana:
- e rua neke atu rānei ngā whare noho (wharenoho iti, whare tāone rānei), ngā wāhi wharenoho rānei (pēnei i te tomokanga, whare horoi, karāti, te aha atu)
- kāore he whare arumoni, whakaurunga arumoni rānei i roto
- he iti iho i te 10m te teitei mōrahi (te teitei poutū i waenga i te tihi o te tuanui - hāunga ngā hihi ihirangi, ngā timera, ngā pouhaki me ngā putanga - me te pūwāhi hahaka rawa o te papa).
Ngā mahi kāore ōna here
Ka kore te mahi e kīia he 'mahi hanga whāiti' mēnā ka pā tētahi, ētahi rānei o ngā āhuatanga e whai ake nei:
1. Mēnā ehara te mahi i te mahi ki te whare, ki te wharenoho iti, āhua iti rānei. Hei tauira, e kore te mahi ki ngā whare e whai ake nei i te mahi hanga whāiti:
- ngā karāti tū wehe
- ngā tauranga motokā
- ngā whare noho whāranu (pēnei i ngā whare me ngā toa i roto)
- tētahi whare arumoni ahakoa he aha te teitei
- tētahi wharenoho nui (i tua i te 10m te teitei)
- te whakauru i tētahi pūrere kapohau ā-whare
- te whakauru i tētahi puna kaukau ā-whare
- te whakauru i tētahi waka ā-taura ki te kāinga
2. Ki te kore āu mahi hanga whare e hiahia ki tētahi whakaaetanga hanganga i raro i te Schedule 1 o te Building Act 2004. Hei tauira:
- ngā tauranga motokā iti
- ētahi mahi turaki, tango rānei
- te whakatika me te tautiakitanga mā te whakamahi i ngā rauemi ōrite i te tūnga ōrite
- te whakarerekētanga o ētahi pātū ā-roto (ehara i te hanganga anga)
- te whakauru i te nuinga o ngā matapihi.
Kei Tirohia mēnā e hiahia ana koe ki ētahi whakaaetanga he mōhiohio āmiki ake.
3. Ki te kore āu mahi e pā ki te hanganga matua, ki te pākaha rānei o te whare ki ngā huarere. Hei tauira:
- te whakauru i ngā tāpiritanga akuaku hou i te wāhi kāore tētahi i reira i mua (pēnei i te kīhini hou, wharepaku tāpiri rānei)
- te whakauru i te pākai ahi tahu rākau
- te whakauru i ētahi atu pūnaha motuhake i ngā wharenoho iti, āhua iti rānei (pēnei i ngā pūoho auahi, ararewa rānei)
- te whakauru ārai whakamahana ki ngā pātū o waho o te whare.
4. Ngā mahi kāore e uru ana ki roto i tētahi o ngā momo raihana LBP. Hei tauira:
- te mahi taika o waho
- te hanga i ngā waehanga i tētahi atu wāhi (pēnei i ngā tāpare kua oti kē te hanga)
- te hoahoa hanga (pēnei i te hoahoa o tētahi pūnaha pūoho ahi).
Kia mahara me tutuki i ngā mahi hanganga katoa i Aotearoa ngā paerewa mahinga o te Tikanga Hangahanga – ahakoa e herea ana, kāore rānei, me whai rānei i tētahi whakaaetanga hangahanga.
Mēnā kāore koe i te mōhio mēnā he mahi hanga whāiti tō mahi, mā tētahi kaihoahoa whai raihana koe e āwhina, me kōrero atu rānei ki tō kaunihera.